Türkiye ve Suriye’deki ölümcül depremler zenginlik hakkında neleri ortaya koyuyor?

6 Şubat Pazartesi gününün erken saatlerinde Türkiye’nin güneyi ve Suriye’nin kuzeyinde yaşayanlar şiddetli sarsıntılar, yıkılan binalar ve yaygın elektrik kesintileriyle uyandı. Zelzele sakinleri molozlara gömdü ve peşinden kuvvetli artçı sarsıntılar oldu. Ertesi Pazartesi günü ölü sayısı 36.000 kişiyi geçti. Suriye’nin Atarib kentinde yaşayan Abdul Salam al-Mahmoud, Reuters’e “Kıyamet gibiydi” dedi.

1999’da 7,4 büyüklüğündeki bir sarsıntıda 17.000 kişiyi kaybeden ülke depremlere yabancı değil. Sadece geçen haftaki zelzele 7,8 büyüklüğünde bir depremdi ve alışılmadık derecede kuvvetli 7,5 büyüklüğünde bir artçı sarsıntıya sahipken, bu depremin bu kadar ölümcül olmasının sebebi gücünden oldukça etkilenen toplulukların evvelde mevcud koşulları ve afete hazırlık eksikliği ile ilgisi vardır.

Türkiye ve Suriye’de 100.000’den fazla kurtarma mensubu olmasına karşın dondurucu soğuklar, yol tıkanıklıkları ve toplumsal huzursuzluk insani yardım ve kurtarma çabalarını zorlaştırıyor. Zelzele, Suriye’nin şimal kesimlerindeki tek resmi insani yardım yolunu hasara uğratarak Suriye’ye yardımın ulaştırılmasını geciktirdi. Türkiye’de ise ülkenin güneyindeki bir ana liman, depreme bağlı bir yangın sebebiyle depremin ertesi günü faaliyetlerini askıya aldı. Şu anda Suriye ve Türkiye’nin afet müdahalesine yardım eden International Medical Corps’un küresel girişimler başkanı Margaret Traub, bu engellerin, yardımın amaçlanan insanlara ulaşamadığı bir darboğaz etkisine yol açtığını söylemiş oldu. (ABD, yardımı başlatmak için Suriye’ye yönelik yaptırımlarını 180 gün süreyle geçici olarak kaldırdı.)

Türkiye ve Suriye’de, eski, esnek olmayan beton binaların yüksek yoğunluğu, inşaat nezaret eksikliği, Suriye iç savaşı ve devam eden bir kolera salgını, bölgeyi yıkıma açık hale getirdi. Traub, “İnsanların yerinden edilmiş olduğu ve geçici barınaklarda yaşamış olduğu alanlar aslına bakarsanız vardı” dedi. “Birçok yönden, felakete girerken aslına bakarsanız hakikaten tehlikedeler ve şimdi iki kez yerinden edilmiş durumdalar ve destek mekanizmalarına haiz değiller.”

Afet ayrımında yanlış tarafa geçtiğinizde olan budur; bu da, bir naturel afetin peşinden belirli toplulukların ve ülkelerin yaşamış olduğu eşitsiz kayıpların esas olarak zenginlik ve kaynaklardaki tutarsızlıktan kaynaklandığını ve bu da naturel afete yatırım yapma kabiliyetini sınırladığını açıklar. ölümleri önleyecek oldukça şey – kuvvetli binalar, hava durumu tahmini, süratli insani müdahale -. Birleşmiş Milletler Afet Riskini Azaltma Ofisi, 1996 ile 2015 arasındaki afet ölümlerinin yüzde 90’ının düşük ve orta gelirli ülkelerde meydana gelmesinin bir sebebi var. Varlıklı ülkeler bir halde aşırı hava ve jeolojik olaylardan muaf değiller. Zenginlik eksikliği ve satın alabileceği her şey, bir depremi, kasırgayı yada kasırgayı yıkım icra eden şey, bir fırtınanın katıksız gücünden yada bir depremin Richter ölçeğine gore ne kadar yüksek olduğundan daha çok.

Depremler, bölünmenin öteki tarafında yaşayanlar için – öteki naturel afetlerden daha çok – yıkıcıdır. Eski binaları yenileyebilen, depreme dayanıklı yeni altyapı inşa edebilen ve acil durum müdahale ekipleri için eğitim ve kaynaklara yatırım yapabilen daha varlıklı ülkeler, zelzele esnasında daha azca varlıklı ülkelere gore muhtemelen daha iyi durumda. Ve geçen haftaki depremin vurmuş olduğu Suriyeli sığınmacılar benzer biçimde, naturel afetlerden ilkin acı çeken topluluklar, dayanıklılık araçlarından yoksundur, bu da onları bir sonraki felakete hazırlayacak şekilde tekrardan inşa etmek şöyleki dursun, tekrardan inşa etmelerini daha da zorlaştırır.

Las Vegas Nevada Üniversitesi’nde acil durum iletişimini araştıran bir profesör olan Rebecca Rice, “Afet müdahalesinden bahsettiğimizde, çoğu zaman bir felaketten derhal sonrasında ne işe yaradığını düşünürüz” dedi. “Fakat sorun, derhal iyi mi tepki verdiğiniz değil. İnsanların gereksinim duydukları toplumsal kaynaklara ve ana paraya haiz olduğu, daha kuvvetli bir topluluk oluşturmanın yolu budur.”

Afet ayrımı iyi mi gerçekleşir?

Depremler, son yirmi yılda naturel afetlerin niçin olduğu ölümlerin çoğunluğunu oluşturan en ölümcül naturel afet türlerinden biridir ve bu tarz şeyleri çoğu zaman artçı şoklar, toprak kaymaları, tsunamiler ve yangınlar izlemektedir.

Her yıl milyonlarca düşük yoğunluklu zelzele meydana gelir, sadece dünya genelinde her bir yada iki yılda bir, büyüklüğü 8 yada daha yüksek olan büyük bir zelzele meydana gelir. Sadece büyüklük, yoğunluğu ölçerken, ne olursa olsun bir hasar göstergesi değildir. Ocak 2010’da 21. yüzyılın en ölümcül depremlerinden biri Haiti’yi salladı, tahminen 220.000 kişiyi öldürdü, 300.000 kişiyi yaraladı ve 1,5 milyon kişiyi evsiz bıraktı. Zelzele 7 büyüklüğündeydi. Bir tek bir ay sonrasında, Şubat 2010’da Şili, 8,8 büyüklüğünde, daha şiddetli bir depremle sarsıldı. Gene de Şili, 500 ölümle oldukça daha minik bir ölü sayısı görmüş oldu ve nispeten azca yapısal hasar görmüş oldu.

Bunun sebebi, Şili’nin tarihinden ders alması ve nispeten yüksek gelirli bir ülke olarak altyapısı ve afet müdahalesi ile ilgili sorunları çözme araçlarına haiz olmasıdır. Rice, bir yıkım meydana ulaşmadan önce, paydaşların -kar amacı gütmeyen kuruluşlar, mahalli ve ulusal hükümetler ve topluluk üyeleri- bir acil durum müdahale planı yapmak için bir araya getirilmesi icap ettiğini söylemiş oldu. 1960 senesinde Şili’deki Valdivia depremi binlerce kişiyi öldürdü, 2 milyon insanı evsiz bıraktı ve o sırada 550 milyon dolarlık hasara niçin oldu – bugünün doları ile bu 5.4 milyar dolar. Bu zelzele, tıpkı Rice’ın öne sürdüğü benzer biçimde, Şili’nin daha sıkı inşaat kuralları geliştirmesine ve bu tür acil durumlar için koordineli bir ulusal müdahale oluşturmasına yol açtı.

Buna karşılık, Latin ABD ve Karayipler’deki en fukara ülke olan Haiti, sömürgeciliğin ve hükümet yolsuzluğunun devam eden neticelerinden muzdarip. Haiti’nin 2010 depreminden meydana gelen ölümlerin bir çok, betonarme kullanmayan ve depremlerin niçin olduğu yanal hareket için tasarlanmayan binaların feci şekilde çökmesine bağlandı.

Kaynaklardaki bu eşitsizlik, Şili benzer biçimde ulusların yaşam kurtaran önlemleri ve malzemeleri uygulayabileceği ve uygulayabileceği anlamına gelirken, bölünmenin öteki tarafındaki ülkeler uygulayamaz. Liverpool Üniversitesi’nde sürdürülebilir inşaat ve yapı mühendisliği program direktörü Luigi Di Sarno, “Büyük depremlerde bile hayatta kalma imkanlarına sahibiz” dedi. “Sorun maliyet, karşılanabilirlik ve bir şeyleri uygulama isteği.”

Boşluğu kapatmak

Di Sarno, afet bölünmesinin bir ülkenin mühendis yada siyaset eksikliğinden değil, bu politikaları uygulamak için kaynak ve motivasyon eksikliğinden kaynaklandığını söylemiş oldu. Ne yazık ki Türkiye’deki zelzele, bu uygulama eksikliğinin iyi mi bir felakete yol açabileceğinin kanıtıdır.

2011 senesinde Türkiye, ortalama 600 kişinin ölümüne yol açan 7,2 büyüklüğünde bir depremle sarsıldı. O dönemde, Türkiye Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan can kaybından fena inşaatı görevli tuttu. Di Sarno, bu felaketten bu yana geçen on iki yıl içinde, bir çok ülke benzer biçimde Türkiye’nin de sismik yönetmeliklerini güncellediğini ve inşaat uygulamalarını iyileştirmeye çalıştığını, sadece bunu yaparken lojistik sorunlarla karşılaştığını söylemiş oldu.

Di Sarno, sismik bilgili düzenlemeleri uygulamaya koymanın vakit alıcı, maliyetli bulunduğunu ve çoğu zaman siyasal yolsuzluk tarafınca önlendiğini de sözlerine ekledi. “Verimlilik, kullanılabilirlik ve ek olarak bu tarz şeyleri uygulamanın verilen maliyetini kabul etme isteği içinde bir değiş tokuştur” dedi.

Türkiye’nin yönetmelikleri iyileştirme girişimine karşın, 6 Şubat depremi 6.000’den fazla binanın yıkılmasına niçin oldu (2011 depreminde ortalama 4.000 bina ciddi şekilde hasar görmüş oldu yada çöktü). Pek oldukça uzman, inşaat yönetmeliklerinin yetersiz uygulanmasının geçen hafta can kaybında mühim bir rol oynadığına inanıyor. Di Sarno, “Türkiye’de yapı mevzuatı oldukça ileri düzeyde. “Iktisat ve öteki şeyler sebebiyle, uygulama, kalite denetim tam olarak sağlanamıyor.”

Aziz Karimov/Getty Images

Di Sarno, depreme hazırlık önlemlerinin, bilhassa de kurallara uygun binaların tek seferlik bir maliyet olmadığını söylemiş oldu. Bir zamanlar depreme dayanıklı altyapı inşa edecek kaynaklara haiz olmayan Suriye benzer biçimde bir yer, aynı altyapıyı ihtiyaç duyulan seviyede sürdüremeyecektir. “Yapıların sonsuza kadar kalabileceğine inanma eğilimindeyiz, sadece bir otomobil benzer biçimde yapılar bile belirli bir vakit aralığı için tasarlanıyor” dedi. Bu pencere, bir çok ülkede bayağı bir konut binası için 50 senedir diye ekledi.

Di Sarno, “Binalar, kuvvetli rüzgarlar, depremler, seller benzer biçimde anormal eylemlere bile dayanmaya yöneliktir, sadece bu sonsuza kadar olması imkansız” dedi. “Türkiye de dahil olmak suretiyle birçok durumda yaşadığımız şey, bu binaların eskimesi. Korozyon meydana geliyor, malzemenin bozulması var.”

Di Sarno, servetin muhteşem bir kalkan olmadığını ve kimi zaman depremlerin en iyi bina yasalarını bile atlatacak kadar kuvvetli olabileceğini söylemiş oldu. Japonya’nın Fukushima Daiichi nükleer santraline zarar veren 2011 Tōhoku depreminde olduğu benzer biçimde, bir zelzele bir tsunamiye niçin olacak ve tehlikeli sonuç tesisleri bozacak kadar kuvvetli olduğunda, varlıklı ülkeler bile yüksek düzeyde ekonomik yitik ve ölümden muzdarip olabilir. Bu yıkım 18.000’den fazla insanı öldürdü.

Afet ayrımı, afet sonrası müdahalede de görülebilir. Üst orta gelirli bir ülke olan Türkiye’nin aksine, Suriye düşük gelirlidir ve internasyonal yardım almaya yeni adım atmıştır. BM Güvenlik Konseyi’nin Ocak ayında Suriye’deki insani ihtiyaçların savaşın başladığı 2011’den bu yana “en yüksek seviyelere” ulaştığını belirtmesiyle, Suriye aslına bakarsanız depremden ilkin yaşamı tehdit eden koşullarla karşı karşıyaydı. Şimdi, depremden etkilenen şehirlerde yaşayan Suriyelilerin korkulu koşulları , Halep benzer biçimde, yalnız ağırlaştırılmıştır. Ülke aslına bakarsanız parçalanmakta olan toplulukları tekrardan inşa etmek zorunda duracak, sadece bunu yapmak vakit alıcı ve maliyetli olacak.

Di Sarno, “Haiti ve şimdi Suriye’deki duruma erişince, toplulukların savunmasızlığını artıran çatışmaların varlığını da dikkate almalıyız” dedi. “Zenginlik, siyasal istikrarsızlık ve hatta sert hava koşulları, naturel afetlere verilen tepkiyi etkiliyor. Mahalli toplulukların dayanıklılığı, bu tür ek tehditlerden ciddi şekilde etkileniyor.”

İyi niyetli olmakla beraber, Türkiye ve Suriye’deki bu zelzele benzer biçimde afetlerin derhal peşinden meydana getirilen bağışlar, bir çok vakit yardım etmeye çalışmış oldukları insanlara fiilen ulaşamamakta ve kaynakların boşa gitmesine niçin olabilmektedir. Afet müdahalesinde uzmanlaşmış internasyonal bir STK olan Team Rubicon’un CEO’su Art delaCruz, afete müdahale ederken aslolan zorluğun acil kurtarma çabaları tamamlandıktan sonrasında destek bulmak bulunduğunu söylemiş oldu.

DelaCruz, “Bu cevap, sıhhat açısından ve altyapı açısından uzun bir süre devam edecek” dedi. “Buradaki aslolan çekince, bu depremin şu anda dikkat çekmesi, ya da bir kasırga ya da kasırganın başlaması, oldukça acele sönümlenmesi. Sadece yerdeki insanoğlu için gerçek devam ediyor.”