İran, nükleer tesislerdeki denetimleri artırmayı kabul etti
Internasyonal Atom Enerjisi Kurumu başkanı Cumartesi günü yapmış olduğu açıklamada, İran’ın çeşitli nükleer tesislerdeki güvenlik kameralarını tekrardan bağlamayı ve denetimlerin hızını artırmayı kabul ettiğini söylemiş oldu.
BM nükleer gözlemci şefi Rafael Grossi, İran hükümetiyle yapmış olduğu görüşmelerde “belirgin bir gelişme” bulunduğunu övdü.
Grossi, neredeyse tabanca seviyesinde zenginleştirilmiş uranyum parçacıklarının keşfinin arkasından İranlı yetkililerle görüşmek suretiyle Tahran’daydı.
Viyana’ya dönüşünde Grossi, “kameralar ve seyretme sistemleriyle ilgili seyretme faaliyetlerinde azalma bulunduğunu” hatırlattı ve “bunların tekrardan faaliyete geçmesi mevzusunda mutabık kaldık” dedi.
Bilginin sürekliliği açısından “bu oldukça, oldukça mühim”, “bilhassa JCPOA’nın tekrardan canlanma olasılığı bağlamında” dedi.
Grossi, resmi olarak Kapsamlı Ortak Fiil Planı yada JCPOA olarak malum, İran’ın nükleer faaliyetlerine ilişkin 2015 tarihindeki dönüm noktası niteliğindeki anlaşmayı tekrardan canlandırma temalı görüşmelerin çıkmaza girmesiyle Cuma günü İran’a geldi.
Cumartesi akşamı gazetecilere şunları söylemiş oldu: “Elimizdeki kanayan informasyon ve informasyon sürekliliği eksikliğine bir turnike koyduk – bu yüzden şimdi bu temel detayları tekrardan inşa ederek tekrardan çalışmaya başlayabiliriz.”
Tedbirlerin teknik bir toplantının arkasından “oldukça yakında” yürürlüğe girmesi icap ettiğini söylemiş oldu, sadece İran Atom Enerjisi Kurumu (AEOI) ile meydana getirilen ortak açıklamada kati bir zamanlama belirtilmedi.
denetimler
Grossi’nin iki günlük ziyareti, merkezi Viyana’da bulunan IAEA’nın nükleer faaliyetleri mevzusunda İran’la daha çok ortaklık arayışına girmesiyle gerçekleşti.
İranlı yetkililerle yapmış olduğu bir takım görüşmede Grossi, Cumhurbaşkanı Ebrahim Raisi ile bir araya geldi.
İran cumhurbaşkanlığının siyasal yardımcısı Mohammad Jamshidi, “işbirliğinin iki yönlü bir sokak bulunduğunu … (ve) teşkilatın bağımsızlığını ve İran ulusunun haklarını korumaya dayalı olarak devam edebileceğini” kabul etti.
Daha ilkin AFP’ye konuşan bir diplomatik kaynak, Raisi ile görüşmenin İran’ın atom emekleri mevzusundaki “diyaloğu tekrardan başlatmak” ve “ilişkileri en üst düzeyde tekrardan başlatmak” için tasarlandığını söylemiş oldu.
AFP tarafınca görülen gizli saklı bir IAEA raporuna gore, İran’ın Tahran’ın ortalama 100 kilometre (60 mil) güneyindeki yeraltı Fordo fabrikasında yüzde 83,7’ye kadar zenginleştirilmiş uranyum parçacıkları – bir atom bombası üretmek için ihtiyaç duyulan yüzde 90’ın birazcık altında – tespit edildi. Bu hafta.
Grossi, IAEA’nın tesisi daha çok denetlemesi icap ettiğini ve İran’ın orada “yüzde 50 daha çok teftiş” yapmayı kabul ettiğini söylemiş oldu.
İran, atom silahları elde etmek istediğini reddediyor ve uranyumun yüzde 60’ın üstünde saflıkta zenginleştirilmesi için hiçbir girişimde bulunmadığını söylüyor.
Sadece İran hükümeti, zenginleştirme sürecinde “istenmeyen dalgalanmaların … meydana gelmiş olabileceğini” söylemiş oldu.
Bulgu, İran’ın uranyum zenginleştiren iki santrifüj kümesi arasındaki ara bağlantıyı IAEA’ya bildirmeden mühim seviyede değiştirmesinden sonrasında geldi.
“Yükümlülükler”
Cumartesi günü, İran’ın üst düzey nükleer yetkilisi Mohammad Eslami, 2015 anlaşmasının tüm taraflarını “yükümlülüklerini” yerine getirmeye çağırdı.
Gazetecilere verdiği demeçte, “Üç Avrupa ve öteki bazı ülkeler İran’ın KOEP yükümlülüklerine odaklanıyor” dedi. “Onların da uymaları ihtiyaç duyulan yükümlülükleri var.”
Nükleer etkinlik mevzusunda, “Koruma önlemleri çerçevesinde işbirliğimizi tanımlamak için (Grossi ile) bir anlaşmaya vardık” diye ekledi.
Bir çözüme varılırsa “ilgili makamlar bir karar verecek” ve İran’ın atom ajansı bu karara bağlı duracak dedi.
Eslami, “İran asla ulusal çıkarlarını başka bir şey için feda etmez” dedi.
Grossi’nin gezisinin sonucuna bağlı olarak ABD’nin yanı sıra İngiltere, Fransa ve Almanya, İran’ı kınayan bir karar taslağını gelecek hafta Viyana’da toplanacak olan IAEA yönetim kuruluna sunup sunmayacağına karar verecek.
Resmi haber ajansı IRNA’nın bildirdiğine gore, Grossi Cumartesi günü İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Amir-Abdullahian ile de bir araya geldi.
Diplomatik bir kaynak, ziyareti esnasında “(Fordo) sahasına daha çok erişim, daha çok teftiş” sağlamayı hedeflediğini söylemiş oldu.
‘Daha çok ortaklık’
İran ve dünya güçleri arasındaki 2015 anlaşması, Tahran’a nükleer faaliyetlerini sınırlaması karşılığında ekonomik yaptırımları çiğnemekten kurtulma sözü verdi.
Yüzde 3,67’lik zenginleştirme eşiği de dahil olmak suretiyle anlaşmada belirtilen engellemeler, İran’ın nükleer tabanca geliştirmesini engellemeyi amaçlıyordu.
ABD, 2018’de o zamanki başkan Donald Trump döneminde anlaşmadan tek taraflı olarak çekildi ve yaptırımları tekrardan uygulayarak İran’ın kendi taahhütlerini uygulamasını askıya almasına niçin oldu.
Anlaşmayı tekrardan canlandırmayı amaçlayan müzakereler 2021’de başladı sadece geçen yıldan bu yana durmuş durumda.
Grossi’nin ziyareti, İran’da nükleer soğukluğu çözmek için diyaloga dayalı bir yaklaşımın mümkün bulunduğunun bir başka göstergesi olarak görüldü.
Kasım 2022’de Batılı ülkeler, duyuru edilmemiş üç bölgede zenginleştirilmiş uranyum izleri bulunmasının arkasından İran’ı ortaklık yapmadığı için eleştirdi.
Arms Control Association fikir kuruluşundan Kelsey Davenport, “İran’ın izlemeyi artırmaya istekli olması, gerilimi azaltmak ve yanlış hesaplama riskini azaltmak için pozitif yönde ve lüzumlu bir adımdır” dedi.
Sadece tüm tarafların önlemleri hızla uygulamaya koymasının “tehlikeli sonuç” olduğu mevzusunda uyardı ve duyurunun “İran’ın ilerleyen nükleer programının ortaya çıkardığı artan yayılma riskini azaltmak için kafi olmadığını” söylemiş oldu.
ABD ve Avrupa ülkelerinin İran’ı müzakerelere tekrardan dahil etmek için diplomatik bir hamle yaparak bu ivmeden yararlanmaya emek harcaması icap ettiğini söylemiş oldu.
